Hãy nghi ngờ chính mình

Chấp ý vì sở thích, vì tự ái là căn bệnh lớn của chúng sinh. Từ đây chúng ta hãy kiểm điểm lại tất cả những điều mình thích, có thể hầu hết đều đã sai lầm. Chỉ những người hiểu sâu đạo lý mới bắt đầu thích những điều trong đạo mà thôi. Nhưng rồi cũng chưa chắc, giống như Meghiya quyết tâm tĩnh tu, nhìn thì thấy như tinh tấn mà thật ra vẫn sai; hoặc như người Phật tử bỏ đi chùa mặc cho gia đình láng giềng đang cần sự giúp đỡ, nhìn thì thấy như rất mến đạo nhưng vẫn là cái lỗi. Cho nên, một trăm điều ta thích, ta muốn, thì hết hơn chín mươi điều sai lầm**. Vì vậy, hãy luôn nghi ngờ điều mình muốn, mình thích, suy xét từngý nghĩ của mình, giống như ta tách ra khỏi mình để nhìn lại chính mình vậy.**

Ở trên đời, ta xử lý sai, ta tạo ác, ta phản bội,... đều do chấp ý. Tu làm sao cho đến khi bớt chấp ý mình là đã tiến được một bước khá xa, bắt đầu nếm được mùi vị của an lạc. Mà cũng nhờ cái không chấp ý này, ta sẽ dựng xây, sẽ cống hiến được rất nhiều. Người còn chấp ý chắc chắn sẽ làm điều sai quấy, làm khổ người khác, cũng chẳng tích lũy được phước gì cho đời mình.

Từng ngày từng giờ, hãy cố gắng vượt qua điều mình muốn, không chạy theo điều mình thích, không bám chấp ý nghĩ của mình. Tuy nhiên, đây là một tư duy hơi sâu trong trí tuệ, hơi cao trong đạo lý nên không phải ai cũng hiểu được. Vì sao khó khăn như vậy? Vì ta phải chiến đấu với chính mình. Thông thường khi nghĩ điều này, tính điều kia, ta luôn tin tưởng chính mình mà nếu không chấp ý nữa thì giống như chống lại chính mình vậy. Lúc đó ta xem kẻ thù lớn nhất đời mình là chính mình, là từng ý muốn của chính mình. Đây là bước tiến rất cao nên một người chưa quen tu tập thì không thể nào hiểu câu “đừng chấp ý mình” được.

Thông thường người ta chỉ thấy cái mình thích mà thôi. Có câu chuyện vui, một vị thầy vừa viết xong bản nhạc đạo, nhân hôm có mấy Phật tử ghé thăm chùa thầy mới mời họ ở lại dùng bữa cơm chay, vừa ăn vừa nghe nhạc. Nghe xong bài hát thầy mới hỏi:

- Cô thấy sao?

- Dạ ngon!

Thì ra cô không hề nghe bản nhạc mà chỉ thấy món ăn ngon. Vị thầy vừa cười mà vừa thấy buồn trong bụng, vì cô kia sao chẳng để ý, quan tâm gì đến nghệ thuật cả. Thường thì chúng ta đặt tâm rất nhiều vào điều mình thích. Vị thầy thì nghĩ về bài nhạc, cái bệnh của người nghệ sĩ là vậy, thích tác phẩm của mình được mọi người chiêm ngưỡng, thưởng thức. Còn cô kia chỉ chăm chăm đến món ăn. Mỗi người đi theo cái sở thích của mình nên họ không gặp nhau. Nếu lúc đó họ vượt khỏi cái thích của mình, người phụ nữ biết rằng trong khi mình đang thưởng thức món ăn thì có một bài nhạc đạo vừa mới được sáng tác, cố lắng nghe một chút thì có lẽ cô Phật tử đã đến gần với tâm tư của người nhạc sĩ. Còn vị thầy nếu bỏ bớt tâm tư của người nghệ sĩ thì cũng sẽ cảm thông cho cô, vì muốn thưởng thức một bản nhạc thì cũng đòi hỏi trình độ tương đối một chút.

Trong cuộc sống này, mỗi người vẫn là một thế giới riêng. Nếu ta đóng khung thế giới của mình lại theo ý thích, theo quan điểm của mình thì ta không gặp nhau, không hiểu, không thông cảm và cuối cùng là không thương nhau. Nếu mỗi người đừng khăng khăng chấp ý, biết mở rộng lòng mình ra thì ta đã hiểu và thương nhau hơn. Mà thương nhau hơn để làm gì? Để tử tế với nhau hơn. Đây mới là điều quan trọng. Giống như tỳ kheo Meghiya, nếu lúc đó đừng chấp ý mình, hiểu được ý Phật, thương Phật hơn thì có lẽ ông đã tử tế hơn, tức là ở lại hầu Phật khi chung quanh không còn vị tỳ kheo nào khác nữa.

Hoặc trong một gia đình, cha mẹ muốn đưa con đến chùa dự lễ, nhưng đứa con lại muốn đi sinh nhật với bạn. Nếu dừng ý muốn của mình lại, đứa con sẽ thấy rằng tụ tập với bạn bè là niềm vui của mình, nhưng đến chùa gặp bậc chân tu đạo hạnh lại là niềm vui của cha mẹ, nó sẽ quyết định bỏ qua cuộc vui để cùng bố mẹ đến chùa. Nên để có thể sống tử tế với nhau được thì phải yêu thương, thông cảm cho nhau. Mà để cảm thông được, xin đừng đóng khung tâm hồn mình, đừng tin vào ý mình, đừng chạy theo tư tưởng, đừng chiều chuộng ham muốn của mình.

Muốn sống trọn vẹn được như thế thì phải là bậc hiền triết chứ không phải người thường. Cho nên, con người tuy sai biệt nhau trên nhiều phương diện, người trí thức - người nông phu; người giàu sang - kẻ nghèo khổ; người quyền quý cao sang - người quen với đồng ruộng mái lá... thì giá trị của con người không nằm nơi nhà cao cửa rộng, không nằm nơi bằng cấp cao, mà nằm nơi trí tuệ giúp họ nghi ngờ chính suy nghĩ của mình, xét lại ý muốn của mình. Từ đó, trái tim họ mở rộng ra, họ cảm thông, tử tế được với con người, và đó mới là bậc cao quý giữa đời. Chúng ta tin rằng công đức của người đó cứ vượt lên mãi, tâm linh khai mở, đưa họ ngày càng gần đến sự giác ngộ. Còn người kém trí thì hễ nghĩ ra điều gì là chấp chặt vào điều ấy, đóng cuộc đời mình lại, không hiểu, không thông cảm, không thương ai, cuối cùng chẳng tử tế với ai cả. Đương nhiên người như vậy không có phước, dần dần đời họ cứ lụn bại đi xuống mãi.

Chỉ người không chấp ý mới đặt chân được trên con đường đưa đến thánh vị. Nhưng sống thế nào, tu thế nào để vượt khỏi cái chấp ý - đó là quá trình thiên nan vạn nan. Lý thuyết thì ai nghe cũng hiểu, nhưng rồi bước ra cuộc sống thực tế ta rất dễ trở lại với tính chất của một phàm phu tầm thường.

Chẳng hạn, nghe thuyết giảng xong, lúc ta quay ra thì đôi dép đã biến mất. Ta lầm bầm trong bụng: “Kẻ nào đi chùa rồi mà còn ăn cắp dép, sao tàn nhẫn độc ác quá vậy”. Ta nghĩ vậy và chấp chặt vào suy nghĩ của mình như cũ. Vì thế, giữa lý thuyết và sự thực hành còn khoảng cách rất xa. Từ đây, nếu gặp tình huống như vậy thì đừng chạy theo suy diễn, cảm xúc của nữa, hãy dừng lại để nhìn vào cái tâm đang chộn rộn, tiếc nuối, sân si của mình. Khi nhìn thấy rõ rồi ta mới bắt đầu phì cười: “Đúng là cái ý này không tin được, người mang đôi dép của mình lỡ họ vô tình thì sao. Mà nếu có cố ý thì họ quậy thật, nhưng không quậy bằng tâm mình. Tâm mình quậy quá, mới mất có đôi dép mà đã chửi mắng lung tung trong bụng rồi”. Ta không tin vào tâm ý mình nữa. Nếu buông được cái ý mình xuống, ta vượt qua được một bài toán mà Phật đặt ra. Và suốt cuộc đời mình còn phải đối diện, phải giải rất nhiều bài toán khó hơn thế nữa.

Từ đây chúng ta cũng xét lại mọi điều trong đời mình. Ta đã thương người này, ghét người kia, bây giờ xét lại hết. Có thể trong thời gian dài ta đã sai, người mình ghét không đáng ghét, người mình thương cũng chẳng đáng thương. Hoặc ta đã tin người này và nghi ngờ người kia, nhưng có thể người ta tin thật ra không đáng tin, người ta nghi cũng chẳng đáng nghi. Hoặc ta đã mơ ước điều này và ghét bỏ điều kia, hãy xét lại, có thể tất cả đều đã sai lầm.

Ví dụ, có người từ bé ước mơ làm bác sĩ nhưng rồi theo đuổi ước mơ y khoa không thành công. Dù vậy người này cương quyết không theo nghề khác, mà đúng ra nếu anh làm thợ điện hoặc xử lý rác thải thì lại dựng nên sự nghiệp, lại giúp đời được rất nhiều. Nhưng vì quá chấp ý mình: “Nếu không làm bác sĩ thì tôi không làm gì khác nữa”, quả nhiên cả đời không làm được gì đáng kể thật.

Hoặc có người nói: “Một đời làm lụng cực khổ, giờ đây tôi mơ ước có mái tranh nho nhỏ với mảnh vườn trồng rau trồng hoa, sớm hôm tiếng kệ lời kinh...” Nghe rất hay, nhưng hãy cẩn thận. Nếu bỗng nhiên người kia thực hiện được mơ ước của mình, tức là mua được mảnh đất ở miền quê xa, cất cái cốc trên đó, sáng kệ chiều kinh, tu hành đơn giản thì có khi sau ba tháng lại nhận ra mình đã sai lầm. Tâm thì không nhiếp được, lòng từ bi không tăng trưởng, công đức không vượt lên do không được tiếp xúc, tử tế với con người. Biết đạo được vài năm đã đóng cửa cuộc đời mình lại để tĩnh tu, đâu ngờ công đức chưa đủ nên tâm linh không khai mở được. Nếu may mắn, người ấy sẽ gặp được vị thầy chỉ dạy: “Phải gặp gỡ, yêu thương, tử tế với con người, với chúng sinh thì ta mới có phước. Rồi nhờ cái phước này ta sẽ khai mở được tâm linh”. Lúc đó mới phát hiện ước mơ về mái nhà nho nhỏ cùng mảnh vườn bên bờ sông của mình đã sai lầm.

Nếu ai nói muốn nên đạo cả

Chỉ cần ta buông xả một đời

Một mình một bóng thảnh thơi

Chẳng cần làm phúc độ đời làm chi.

Ai cũng vậy lấy gì hưng thịnh

Đạo Như Lai thanh tịnh mười phương

Lấy gì xây đắp quê hương

Lấy gì thắp sáng con đường ánh dương.

Nếu ai nói chẳng vương vấn đến

Chuyện thế gian mỏi mệt lầm than

Cứ tu chứng ngộ siêu phàm

Tự nhiên mọi việc chẳng làm cũng xong.

Nhưng ai sẽ đủ công đức lớn

Để vượt lên thân phận tầm thường

Đời này chứng ngộ phi thường

Thảnh thơi hóa độ khắp đường nhân gian.

Khi còn đó lầm than tăm tối

Biết bao người lầm lỗi lạc loài

Đợi chờ có một bàn tay

Mở ra tế độ đoái hoài thươngyêu.

Đời mạt pháp tội nhiều phước bạc

Phải vừa tu vừa tạo phước thêm

Như chim hai cánh bay lên

Mới mong đạo quả vững bền tiến xa.

Cho nên rất nhiều suy nghĩ, ý muốn, mộng ước của đời ta có thể đều đã sai lầm. Thị giả của Đức Phật vì chấp ý mà đã bị tổn phước. Nhờ bài kinh Meghiya này, chúng ta hãy tự xét lại tất cả những điều mà ta thương yêu hay thù ghét, tin tưởng hay ngờ vực, mơ ước hay xa lánh... Hãy nhìn lại mình và chiến đấu với chính mình, vượt qua chính mình.

Nhờ bài học của Ngài Meghiya, ta hiểu rằng kẻ thù lớn nhất đời mình là chính mình. Mà chính mình là gì? Là những suy nghĩ, ý thích, những ham muốn của mình. Người có trí là người vượt qua tất cả để nghi ngờ chính mình, xem xét lại chính mình. Khi cái chấp ý đã nhẹ tênh tan biến, thật sự người ấy đã bước lên một nấc thang mới, trở thành bậc tôn quý giữa cuộc đời.