Ý căn giúp con người nhìn lại chính tâm mình

Phật dạy rằng có lục căn, tức là sáu giác quan:

• Nhãn căn (Mắt để nhìn)

• Nhĩ căn (Tai để nghe)

• Tỷ căn (Mũi để ngửi)

• Thiệt căn (Lưỡi để nếm vị)

• Thân căn (Da để xúc chạm)

• Ýcăn

Năm giác quan trên cho ta nhận biết, tiếp xúc với thế giới bên ngoài, còn giác quan thứ sáu là ý căn thì ngược lại, giúp ta nhìn lại chính tâm mình. Đây là phát hiện độc đáo mà khoa học chưa đề cập đến. Khoa học chủ yếu khai thác năm giác quan kia và cho rằng giác quan thứ sáu là trực giác (linh cảm). Chỉ trong Phật giáo mới phát hiện ra điều này: Trực giác được xem như một loại năng lực khác, còn trong con người đã có sẵn sáu căn, và căn thứ sáu là ý căn cho phép ta tự thấy được tâm mình.

Ví dụ, khi ta nghe đứa trẻ than: “Học hành nhiều làm đầu óc con mệt mỏi quá”, hoặc: “Hôm nay con nhớ cha quá”, thì ta hiểu là lúc đó đứa trẻ đang thấy được tâm mình, thấy cái mệt nhọc hay nhung nhớ trong tâm. Cũng vậy, ta cũng đã thường thấy tâm mình, nhưng thấy rồi thôi mà không hề ý thức được điều gì đang khởi lên trong tâm, nên ta cứ mãi chìm trong luân hồi sinh tử. Chỉ khi nào ta biết nhìn sâu xa vào sâu thẳm nội tâm để thấy cái hư, cái sai trong đó rồi sửa tâm mình lại. Đó chính là tu.

Quả thực tạo hóa đã ban cho con người sáu giác quan nhưng hết năm giác quan chạy ra bên ngoài. Cho nên đa phần chúng ta hay phóng tâm ra ngoại cảnh, ít nhìn lại nội tâm, ít thấy được cái sai của mình. Ta thường giỏi nhìn nhận về người khác hơn. Ví dụ, nhìn họ cười một cái ta thấy họ vô duyên, đi ngang qua mặt mình ta nói họ thiếu ý tứ, nói vài câu ta chê họ kém văn hóa... Tức là ta rất nhạy trong việc đánh giá người khác (và thường là đánh giá xấu). Mà sự thật, tất cả những sự vô duyên, kém văn hóa đó nằm ở đâu? Còn nằm đầy trong chính ta, nhưng vì chỉ có một giác quan để nhìn lại mình nên ta không thấy được.

Nếu tạo hóa lật ngược lại, chỉ cho con người một giác quan nhìn ra bên ngoài, còn lại đến năm giác quan đều nhìn lại trong tâm mình: cái này chuyên nhìn thấy tâm tham, cái kia chuyên nhìn thấy tâm sân, cái nọ chuyên nhìn thấy sự ích kỷ,... thì có lẽ rất nhiều người đã thành thánh, bởi vì thấy lỗi chính mình quá nhanh. Nhưng tạo hóa trớ trêu đã ban cho con người đến năm giác quan quay ra ngoại cảnh, nên chúng ta đã chìm trong trong pháp trần mênh mông, trong trầm luân vô tận. Nên ta khó tu là vì vậy.

Từ đây khi quỳ dưới chân Phật và phát khởi ý chí tu hành, chúng ta phải phát nguyện, xin Phật gia hộ cho mình có trí tuệ nhìn thấy được lỗi mình, làm cho cái ý căn mạnh gấp trăm lần những giác quan kia. Nghĩa là, mỗi khi mắt vừa nhìn thấy trần cảnh thì ý căn phải lập tức soi lại tâm mình, quan sát điều gì đang xuất hiện bên trong, để tìm thấy cái sai mà ngăn chặn lại liền.

Chẳng hạn, một chiếc xe chở bia bị lật nhào làm cho những thùng bia đổ tung tóe ra đường. Nhìn cảnh đó nhiều người đã không kìm được tâm tham, chạy đến ôm bia về, mặc cho người tài xế vừa bị tai nạn suýt chết đang đứng khóc ròng nài nỉ. Nghe được câu chuyện đó, một ông quan tham đã nói rằng: “Mọi người cứ mắng tôi là tham nhũng, nhưng hãy nhìn những người “hôi bia” kìa, nếu họ lên làm quan thì còn tham hơn tôi”. Như vậy, cái tham nằm sẵn trong mọi người, mà nhìn cảnh “cướp bia” ta biết rõ lòng người hơn là vậy. Nhưng khi tranh nhau, những người kia không thấy được cái tham trong lòng mình.

Chúng ta cũng vậy, đã quá nhiều lần ta tham mà không biết mình tham, sân mà không biết mình sân. Bao năm qua, bao kiếp qua dù mắt nhìn thấy, tai nghe thấy vô số điều nhưng chúng ta không hề ý thức được điều gì đang khởi lên trong tâm mình. Đó là lý do tại sao ta mãi chìm trong luân hồi sinh tử.

Từ đây, mỗi khi mắt vừa nhìn thấy, tai vừa nghe thấy điều gì, hãy dùng ý căn nhìn vào tâm mình xem nó đang nghĩ gì, đang muốn gì? Nếu ta nhìn thấy, hoặc chỉ là nghe thấy, đọc tin tức thấy... thì lúc đó ý căn phải nhìn vào tâm mình xem nó đang khởi lên cái gì? Ta có giúp gì được cho người lái xe, ta có xót xa khi nhìn cảnh người ta tranh giành mà không giúp đỡ lẫn nhau, tâm ta có gay gắt trách móc những người không tốt, hay ta cũng muốn hùa theo những người kia ôm bia về nhà...? Để từ đó biết cái nào sai mà sám hối và sửa đổi.

Còn nếu chỉ chạy theo năm giác quan bên ngoài, chúng ta sẽ mãi bị trần cảnh cuốn đi. Như khi bị ai nói xóc một câu, thay vì quay lại nhìn xem tâm mình đang khởi lên điều gì thì ta lại đưa mắt nhìn xem kẻ kia bặm trợn cỡ nào, giàu nghèo cỡ nào, nếu mình đến mắng lại, đánh lại thì sao... Hoặc mỗi chiều ta đều mặc áo tràng đến chùa công quả, tụng kinh, rồi có người nói xóc: “Đồ khẩu Phật tâm xà, đồ đạo đức giả!”. Phản ứng của ta sẽ là gì? Có thể ta sẽ cất áo tràng, vén tay áo lên hăm he đòi “nói chuyện” với kẻ kia ngay. Đó là người không biết tu, bị ngoại cảnh lôi đi. Còn người biết tu thì khi tai vừa nghe lời xúc phạm, ý căn đã lập tức nhìn lại nội tâm để thấy cái bực bội, tự ái, nóng giận trong đó. Rồi họ “xử đẹp” những cái tâm này, chứ không phải “xử đẹp” người kia. Tức là buông xả, tự dặn lòng không giận hờn, không tự ái, không sân si nữa. Bí quyết tu hành là phát huy ý căn mạnh lên.

Trường hợp có một bạn trẻ đến chùa tu tập, làm công quả và phát tâm xuất gia, nhưng vì còn bổn phận phải lo, vì nhân duyên chưa chín muồi nên vẫn còn do dự. Rồi được quý thầy khuyên: “Để xuất gia con phải tránh xa những điều mà thế gian gọi là niềm vui, nhất là tình cảm nam nữ, vì đó là sự cột trói nặng nề. Phật đã dạy rằng món nợ lớn nhất đời người là tình cảm. Cái nợ về tình cảm còn nặng hơn những món nợ về tiền bạc, nên thôi cố gắng giữ lòng thanh tịnh để tu hành”. Nghe rồi người thanh niên rất cảm động, nhưng chỉ giữ lòng mình được ít phút bởi mười lăm phút sau có một cô gái: Dáng em thướt tha trong tà áo trắng, nắng làm hồng thêm đôi má em, mái tóc nhung huyền sóng theo chiều gió, ánh mặt trời chiều lấp lánh trên ngọn cây vv. đầy thơ mộng. Chàng trai bồi hồi xao xuyến, mắt dõi theo đến khi bóng em đã khuất ở cuối đường! Đó là đã bị chạy theo trần cảnh.

Nhãn quan đã làm cho tâm ái khởi và làm trái với tâm nguyện của mình là vậy. Do đó, để đừng chạy theo trần cảnh như thế thì khi vừa nhìn thấy người đẹp khác phái, ý căn cũng phải lập tức khởi lên để thấy được cái tâm ái luyến của mình. Nếu thấy tâm ái khởi lên thì phải sám hối diệt trừ ngay, tự kiềm chế, không nhìn chằm chằm đối tượng nữa, mà phải tự dặn lòng: “Không được ái nhiễm, ái nhiễm là mụn nhọt, là gánh nặng, sẽ sinh ra tội lỗi nặng nề...” Tự dặn lòng mình buông bỏ để diệt cái tâm ái đó đi. Nên quan trọng là làm sao phát huy ý căn lên, ý căn phải làm việc gấp trăm lần những giác quan bên ngoài thì chúng ta mới quan sát tâm mình một cách sắc bén, tinh nhạy được. Đó là bí quyết tu hành.

Ngài Tuệ Trung Thượng Sĩ (một cư sĩ ngộ đạo) đã nói: “Phản quan tự kỷ bổn phận sự,..” Phản quan là soi sáng hay xem xét, tự kỷ là chính mình, nghĩa là xoay lại nhìn chính mình – đó là bổn phận, là bản lĩnh người tu, cũng là chìa khóa của sự tu hành.