Chấp ngã sở

Đạo lý “Chẳng có gì của ta” cực kỳ lý tưởng, lý tưởng đến độ khiến ta cảm thấy mình không thực hành nổi. Bởi cái chấp ngã sở (chấp vào “cái của ta”) của tất cả chúng sinh là vô cùng khủng khiếp.

Tài sản

Tài sản là cái chấp rất mạnh, rất căn bản và dễ thấy nhất của con người.

Đồng tiền liền khúc ruột. Ai cũng thấy tiền là của tôi, nhà của tôi, xe của tôi, đất của tôi... không ai được đụng đến. Ngay như người Phật tử dù có nỗ lực huân tập hạnh bố thí nhưng ta thấy lấy ít tiền để bố thí thì dễ, mà đến con số lớn như căn nhà, chiếc xe, mảnh đất,... lại khó lòng buông xả.

Báo chí từng đưa tin về vụ kiện giữa hai người hàng xóm có hai căn nhà sát nhau, trong bản vẽ chỉ vẽ lệch đúng 1cm, tức là một phần nhỏ, vậy mà họ quyết kiện nhau tới cùng, đến mười năm mới giải quyết xong vụ án. Hoặc nhiều gia đình, anh em máu mủ một nhà mà cha mẹ vừa mất là tính toán chia gia tài, có khi quan tài người cha còn để đó mà những đứa con đã ra tay sát hại lẫn nhau không thương tiếc. Thấy những cảnh như vậy rồi ta hiểu rằng cái tham chấp tài sản của con người là khủng khiếp và có thể tạo thành vô số điều tội lỗi. Vì thế, những ai có thể thắng được cái chấp này là đã vượt qua một lầm lỗi rất lớn trên đời.

Trước đây có ngôi chùa, sau khi sư phụ mất, trong chùa còn lại hai huynh đệ cùng tu hành. Vị sư huynh đáng lẽ kế nhiệm chức trụ trì, nhưng do thấy sư đệ mình quá thích làm trụ trì và bắt đầu tỏ thái độ căng thẳng, ông đã quyết định rời đi. Vào một buổi sớm, ông cho vài bộ quần áo vào tay nải rồi lẳng lặng ra đi, giao ngôi chùa lại cho người sư đệ, chẳng thắc mắc vấn vương. Cuộc đời tu hành của ông thong dong tự tại, bao người kính ngưỡng; còn người sư đệ sau này cuộc đời thất bại và rất là thê thảm. Cho nên, người sống buông xả nhẹ nhàng lại sẽ được trời đất giao cho những điều lớn lao dần, còn ai cứ khư khư cho mọi thứ là “của tôi”, người đó sẽ mất tất cả.

Tình cảm

Tình cảm là một cái chấp lớn của con người. Lúc bé ta thấy đây là cha tôi, mẹ tôi, anh chị tôi, khi lớn lên thấy có vợ tôi, chồng tôi, con tôi... Cái chấp “vợ tôi, chồng tôi” ghê gớm đến nỗi vì ghen tuông, người ta sẵn sàng sát hại nhau. Có những trường hợp khi người vợ muốn ly hôn, người chồng đã ra tay giết vợ con rồi tự tử theo luôn. Cái chấp về tình cảm là sự ràng buộc thật khủng khiếp, nặng nề. Vài truyện cổ Phật giáo có kể những câu chuyện về tiền thân của Đức Phật, trong đó có chuyện Ngài đã bố thí cả vợ con. Chúng ta nghe thấy rất lạ, tại sao lại mang vợ con đi cho người khác, biết họ có sống được, có hạnh phúc hay không? Tuy nhiên đó chỉ là một hình ảnh biểu tượng, nghĩa là điều gì mà con người chấp giữ sẽ là điều mà một bậc thánh, một bậc Bồ Tát buông xả vào hư không.

Danh dự, uy tín, tiếng tăm

Danh dự, uy tín, tiếng tăm cũng là một cái chấp rất lớn của con người. Vì bị hạ nhục, vu oan, người ta sẵn sàng sống chết với nhau đến cùng. Đó là con người thế gian. Nhân đây ta nhớ lại tấm gương nhẫn nhục vĩ đại của các vị thiền sư, mà tiêu biểu là câu chuyện của Thiền sư Bạch Ẩn Huệ Hạc. Sau khi ngộ đạo, Ngài đã tìm về miền quê sống trong một căn chòi gần người dân rồi ngày ngày chăn bò. Trong làng bỗng có cô gái chửa hoang, đây là một chuyện động trời, là nỗi nhục ê chề cho cả gia đình, dòng họ. Cha mẹ cô tra hỏi và trách mắng, vì quá sợ hãi cô đành nói bừa tác giả của bào thai là Thiền sư Bạch Ẩn. Rất tức giận, họ tìm đến Ngài và mắng chửi thậm tệ. Khi ấy Ngài chỉ nói: “Vậy hả”. Tin về vụ tai tiếng lan nhanh khắp thị trấn và bay xa ra những vùng lân cận khiến uy danh của Thiền sư giảm sút. Bị vu khống hạ nhục đến mức độ đó nhưng Ngài vẫn bình thản, tâm không gợn chút phiền não xao động.

Sau khi đứa trẻ ra đời, người ta mang nó đến buộc Ngài phải nuôi nấng. Vị thiền sư chẳng nói gì, chỉ nhận lấy đứa bé, yêu thương, chăm sóc, rồi ngày ngày đi xin sữa cho đứa trẻ ăn.

Trước đức độ của Ngài như vậy, thời gian sau cô gái không chịu nổi nữa đành thú nhận với bố mẹ rằng cha đứa trẻ là anh hàng cá ngoài chợ. Quá ân hận, họ tìm đến vị thiền sư để tạ lỗi và mong ông tha thứ. Ngài cũng chỉ nói: “Vậy hả” rồi trao đứa bé lại cho họ. Đến mức độ này thì ta chỉ muốn sụp xuống lạy Ngài, vì không còn ngôn từ nào có thể diễn tả được đức độ cao thâm, sự bình an tự tại và lòng từ bi vô hạn của thiền sư.

Người chân tu vĩ đại là thế! Còn người thường thì chấp danh dự này của tôi, uy tín này của tôi, hơn thua nhau từng lời ăn tiếng nói, cãi cho đến cùng: “Tôi không làm, sao lại để cho tôi?”, “Tôi là người tốt, sao mắng tôi xấu xa?”... Và những cái chấp như thế chỉ khiến ta chất chồng thêm phiền muộn mà thôi.

Địa vị

Con người trên đời tranh nhau từng vị trí nhỏ từ gia đình cho đến thôn, xóm, ấp, xã, tiến lên đến đất nước, cuối cùng là tầm mức thế giới. Từ xưa đến nay, vì tranh đoạt địa vị, quyền lực mà con người đã tranh giành, sống chết với nhau, gây nên bao thảm cảnh. Nên cái chấp về địa vị cũng thật là khủng khiếp.

Thân xác

Mặc dù không cảm nhận rõ ràng lắm, tuy nhiên ta có một cái chấp rất khủng khiếp đó là chấp vào cơ thể, thân xác của mình. Tài sản, danh dự, tình cảm là cái bên ngoài, còn cơ thể dường như là của mình, nằm nơi chính mình, vì thế nó là cái chấp gốc rễ, cái chấp nặng nề nhất của tất cả chúng sinh. Phật dạy: “Sắc này không phải của ta, thọ, tưởng, hành, thức này không phải của ta”. Phật dạy quán thân vô thường rất kỹ để đánh ngay vào cái chấp gốc rễ này. Cho nên, để đi vào cái lõi của sự tu hành tâm linh chúng ta buộc phải nghiệm ra thân xác này không phải của ta. Ta nghĩ tới nghĩ lui, nghiệm tới nghiệm lui. Cả khi lễ Phật, tọa thiền ta cũng nghiệm rằng thân xác là vô thường, không phải của mình: nay còn mai mất, mình muốn nó khỏe nhưng nó không khỏe, muốn nó đừng bệnh nó cứ bệnh, muốn nó ngủ nhưng nó cứ thức, muốn nó trẻ đẹp nhưng nó vẫn già cỗi... Thân này được sinh ra, lớn lên, rồi sẽ già, sẽ bệnh, một ngày nào đó sẽ chết rồi tan hoại. Sau khi chết thân này sẽ sình trương, bốc mùi hôi thối, đầy dòi bọ, không còn hình dáng rất ghê sợ. Thời gian sau thịt da tan rã, khô héo chỉ còn lại bộ xương khô. Rồi qua nhiều năm tháng xương mục nát, tan thành tro bụi và gió thổi bay đi. (Chúng ta phải thực hành quán thân vô thường cho thuần thục, nhất là từ khi chết cho đến khi xương rã tan thành tro bụi bay luôn).

Con nguyện hiểu rằng chẳng có ta

Chỉ là trời đất rất bao la

Thân tâm giả tạm làn sương sớm

Vĩnh kiếp nương theo bóng Phật đà.

Nếu ta nghiệm sâu được điều này thì tất cả những cái chấp khác đều tan vỡ, bởi thân này còn không phải của ta thì trên đời này có cái gì là của ta? Tức là cứ phá cái chấp thân thì mọi cái chấp khác như tài sản, danh dự, địa vị, tiếng tăm, tình cảm... cũng sụp đổ. Trí tuệ của Phật tuyệt đối là vậy. Ngài dạy chúng sinh đến cái cây ngay từ gốc (tức là đến cái chấp thân) để mọi cành lá (những cái chấp khác) tự nhiên rơi rụng theo. Ai thực hành được đúng như lời Phật dạy sẽ thấy lòng thênh thang như mây trời, sẽ thấy điều mầu nhiệm của tâm linh.