Biết lỗi chính mình – khởi điểm trên con đường tu hành

Muốn quay xe đạp ngược dốc, việc đầu tiên ta phải làm là gì? Dọn dẹp con đường, dọn hòn đá, bụi gai.

Công việc này trong đạo Phật gọi là tu. Theo chữ Nho thì tu nghĩa là sửa. Tu là sửa tâm hồn, cụ thể là sửa hành vi (thân), sửa lời nói (khẩu), và trong từng ý nghĩ (ý) của mình.

Mà muốn sửa thì trước tiên ta phải biết rõ mình lỗi chỗ nào. Đây mới là vấn đề, bởi nếu không thấy lỗi thì không sửa được. Giống như người thợ muốn sửa một chiếc xe hỏng, đầu tiên phải phát hiện nó bị trục trặc ở đâu. Nếu người thợ đó kém tay nghề, cứ đem xe ra đạp cành cạch, rú ga, rồi tháo tung các bộ phận để kiểm tra mà vẫn không thể sửa được, bởi vì không thấy chỗ bị hư. Nhưng nếu đó là người thợ giỏi có tay nghề cao thì sẽ phát hiện dây điện trong bugi bị đứt, tháo nó ra nối lại, lau bugi sạch sẽ, và chiếc xe lại nổ máy giòn tan.

Cũng vậy, ta phải biết mình sai chỗ nào thì mới có thể sửa tâm hồn mình lại được. Thế nên, đầu đường của sự tu hành chính là “Biết lỗi chính mình”. Người nào chưa biết lỗi, người đó chưa hề biết tu, mà hễ tu là tu trật, sai đường. Như sửa xe mà gặp phải người thợ tay nghề kém thì có khi không sửa được mà còn chữa lợn lành thành lợn què” nữa.

Cho nên, để tu sửa thì ta phải biết lỗi chính mình. Còn việc tu như thế nào là chuyện của vài trăm, vài ngàn kiếp. Ở đây ta chỉ nói về đầu đường của sự tuhành là biết lỗi, chỉ việc biết lỗi thôi đã là cực kỳ khó khăn rồi.

Ví dụ, có người đã đi chùa lâu năm nên biết rõ mọi nề nếp: Quét xong phải để cái chổi ở đâu, đến giờ thọ thực khi quý thầy cô cúng cơm thì Phật tử ở dưới phải làm gì... Rồi có người mới đến chùa không rành luật lệ, ở trên quý thầy cúng ngọ chưa xong là người đó đã dùng cơm trước. Thấy vậy, người này mới gắt:

- Sao khờ quá vậy, vào chùa mà không biết gì hết!

Có huynh đệ thấy thế nên nhắc:

- Chị đừng có nóng.

- Đáng lẽ phải đánh đòn nữa, không đánh là may!

Người này không thấy cái nóng nảy của mình, mà lúc được góp ý lại nổi sân thêm lần nữa. Thế nên, tuy đi chùa lâu nhưng người này vẫn chưa hề biết tu vì chưa thấy lỗi mình. Nếu ta không biết lỗi mình thì dù có xông xáo làm bao nhiêu công đức, dù có vất vả lo cho đạo bao nhiêu đi nữa ta vẫn chưa đứng được ở đầu đường của sự tu hành.

Để biết lỗi mình, ta cần can đảm và trí tuệ

Biết lỗi thật sự là một bản lĩnh, bởi cần cả can đảm lẫn trí tuệ.

Ví dụ, một Phật tử đến thăm nhà người bạn, trong lúc ngồi chờ ở phòng khách, chợt thấy có một xấp tiền nằm lọt dưới ghế, xung quanh thì chẳng có ai, chủ nhà lại đang mắc bận dưới bếp. Người này động tâm: “Giờ mà lặng lẽ bỏ vô túi chắc cũng chẳng ai biết!” Nhưng chợt nghĩ: Nhặt của rơi trong nhà như thế thì khác gì là ăn cắp. Lúc đó vừa ham tiền, vừa nhớ lời thầy dạy lúc quy y, “không được trộm cắp, nhặt được của rơi phải trả lại cho người đánh mất”... Trong tâm cứ giằng xé, cuối cùng người này đã quyết định báo lại cho chủ nhà. Ông chủ nhà ngơ ngác vì cũng không biết đó là tiền của ai. Lúc này, anh lại thấy tiếc, nghĩ: “Phải chi nãy đừng nói, mình lấy luôn!” Nhưng rồi vội lật đật hối hận: “Chết rồi, mình lại tham lần nữa...” Tức là nội tâm cứ đấu tranh như vậy mãi.

Sau khi về, anh đến chùa gặp thầy để xin sám hối cái tâm tham của mình:

“Bạch thầy, lúc nãy con thấy một xấp tiền dưới ghế trong nhà người ta, con đã động tâm tham muốn lấy. Vì thầy đã dặn con không được ăn cắp nên con đã kiểm lại được và báo cho chủ nhà. Đến khi chủ nhà cũng ngơ ngác không biết tiền của ai thì con lại khởi tâm tham lần thứ hai: “Phải chi mình đừng nói để lấy luôn cho rồi!” Cái ý nghĩ đó thật đáng xấu hổ và tội lỗi. May nhờ có thầy dạy dỗ, nhờ Phật gia hộ con đã thấy được lỗi và thắng được tâm tham một lần. Nhưng dù sao con cũng đã có lỗi nên trước thấy con xin thành tâm sám hối. Xin thấy từ bi chứng minh cho con để lần sau con không phạm phải lỗi lầm này nữa”.

Nếu là người Phật tử này, liệu ta có dám tìm gặp ai đó để sám hối không? Chưa chắc, mà nhiều khi ta cứ giằng xé tới lui. Còn người này xác định đó là lỗi, dám nói ra, dám nhận mình có lỗi, dám nói với thầy mình, nên người này được hai điều: Một là sự can đảm (dám nhận lỗi, dám nói lỗi), hai là trí tuệ (biết lỗi). Nên để có thể biết được lỗi mình thì ta phải có bản lĩnh, cái bản lĩnh này gồm cả hai điều là can đảm và trí tuệ.

Người Phật tử kia thấy được lỗi tham của mình và thắng được nó – ngay đó đã xem như đặt được chân đến đầu đường của sự tu tập. Còn nếu khi ấy khờ dại cầm luôn xấp tiền thì xem như đời đời chìm trong phong ba bão tố, không đứng được nơi đầu ngõ của sự tu tập an lành. Chúng ta cũng vậy, nếu không nhìn ra lỗi mình là ta đang chạy vào rừng rậm đầy chông gai và cuộc đời mình bị cuốn trôi vào luân hồi vô tận. Chỉ khi biết lỗi chúng ta mới bắt đầu có chỗ để đứng, có chỗ để đi – dù cho cuộc hành trình sẽ vô cùng vất vả, như người Phật tử kia phải đấu tranh, giằng xé với nội tâm của chính mình để không tham xấp tiền đánh rơi. Khó như vậy chứ không phải dễ.

Càng tu càng phát hiện nhiều lỗi mới

Biết lỗi là đứng đầu đường của sự tu hành, và tùy theo mức độ: ta biết lỗi nhiều chừng nào thì trí tuệ ta càng sáng chừng ấy, công đức ta lớn lên, đạo quả ta càng đến gần chừng ấy. Lỗi lầm luôn nằm sẵn, trập trùng vây bủa tâm ta giống như con đường đã có sẵn chông gai hiểm trở, bởi trừ bậc thánh, tất cả chúng sinh đều bị trói buộc và sai xử bởi mười kiết sử sẵn có trong tâm. Như người đạp xe ngược dốc, dẹp được tảng đá lại phát hiện bụi gai, vén được bụi gai lại thấy ổ gà, tránh được ổ gà lại gặp vũng bùn lầy lội... Càng tu trí tuệ càng sáng thì càng phát hiện ra những lỗi lầm vi tế, sâu xa mà trước đây mình không hề biết. Bậc thánh chứng đạo càng cao thì càng bớt dần kiết sử, và chỉ đến vị A-la-hán mới dứt trừ mọi kiết sử, mới hoàn toàn sạch lỗi, hoàn toàn giải thoát.

Thấy được lỗi là đã tiến lên được một bước trên con đường tu tập rồi. Tuy nhiên, tiến trình đó không hề đơn giản. Càng tu tới, vừa thoát được một lỗi này thì lại thêm một lỗi khác xuất hiện. Ví dụ, người Phật tử thấy mình còn tính tham nhưng nhờ phát hiện ra nên sám hối và vượt qua. Đây là lần thứ nhất. Lần sau, Phật cho đối diện với đúng cái lỗi đó nhưng là một bài toán khó hơn: Nhặt được viên kim cương trên đường, nhưng người này quyết định không chiếm đoạt làm của riêng. Như thế, người này đã thắng được tâm tham, cũng như dẹp được một tảng đá để bước thêm một bước trên con đường tâm linh giác ngộ, và lúc đó cảm thấy rất an ổn hạnh phúc. Nhưng không! Một chướng ngại mới sẽ mọc lên, một lầm lỗi mới sẽ xuất hiện – lúc đó rất dễ khởi tâm kiêu mạn, thấy mình hơn người.

Vì sao vậy? Vì khi một người thắng được cái tham nơi chính mình thì tự nhiên sẽ rất nhạy bén với cái tham của mọi người chung quanh. Nhìn vào nét mặt của người kia, lắng nghe lời nói của người nọ, thấy mọi người vẫn chìm đắm trong cái tham vật chất: ngồi ăn cơm với nhau, gắp một miếng ăn đã chọn miếng ngon mà gắp, với một miếng cơm đã chọn miếng ngon mà xơi,... thấy cái tham của người khác hiện ra rất rõ. Người này tự hào vì nghĩ mình đã hết tham (dù thật sự chưa hết) trong khi kẻ khác còn nặng nề tham đắm. Và tâm tự phụ ngấm ngầm xuất hiện.

Ngày trước, khi thoát được cái tham, lòng người này phơi phới hạnh phúc, lúc tọa thiền hay niệm Phật tâm rất yên. Nhưng vài hôm sau bỗng nhiên tâm loạn lên, đầu óc căng thẳng khó chịu mà không biết tại sao. Cuối cùng đành đến gặp thầy và được thầy khuyên nhủ: “Có thể con đã phạm phải lỗi lầm nào đó sâu kín quá mà con chưa nhận ra. Hãy cố gắng tìm lỗi, sám hối mỗi ngày, xin Phật gia hộ rồi sẽ vượt qua”.

Như vậy, chúng ta thấy vấn đề là “không biết lỗi đâu”! Vì sao không biết lỗi ở đâu? Vì cái lỗi thứ hai khó thấy hơn lỗi thứ nhất. Khi phát hiện ra cái tham, người này giằng xé, đấu tranh nội tâm rồi cũng qua được. Nhưng đến cái tâm kiêu mạn vô hình thì không thấy nổi, mà không thấy thì làm sao vượt qua được? Vượt qua cái tham nhưng không nhìn ra nổi tâm kiêu mạn nên mắc kẹt ngay tại đó, tâm loạn tới loạn lui, khi được khi mất, khi yên khi động... Nên rõ ràng trong sự tu tập, biết lỗi mới sữa được lỗi; còn không biết lỗi, không vượt qua được, cũng không thể nào tu được.

Suốt ba năm người này cứ sám hối, nhờ công đức đó mà được chư Phật âm thầm gia hộ. Rồi một hôm khi đang tọa thiền thì chợt bật khóc, sau đến trình với thầy mình: “Bạch thầy, con đã nhìn ra cái lỗi của con trong ba năm nay. Lúc vượt qua được cái tham, nhìn sang huynh đệ chung quanh thấy sao tu lâu mà vẫn còn tham. Con đã nghĩ mình hơn người và thích thú vì điều đó mà không hay. Do kiêu mạn mà con bị hao tổn công đức tu hành nên tâm cứ loạn động, bất an. Suốt thời gian qua con lạy Phật sám hối, có lẽ nhờ vậy mà khi ngồi thiền con đã chợt thấy lỗi của mình. Ngày hôm nay xin thầy chứng minh cho con thành tâm sám hối”.

Khi thấy người khác phạm lỗi, chúng ta dễ khởi tâm khó chịu, xem thường. Ta vừa kiêu mạn mà vừa mất từ bi. Đó là lý do khiến ta bị tổn phước và tâm linh bị ngăn ngại. Trong chúng ta, ai là người cảm thông cho lầm lỗi của người khác? Nếu có tâm này, ta đã tiến thêm một bước nữa trên con đường tu tập. Tuy nhiên hãy cảnh giác. Nếu ta chấp nhận lời khen này và tự thấy mình đã tiến bộ thì coi chừng tâm tự hào đang len lỏi, ta có cái vui xen lẫn cái tự mãn trong đó mà không hay. Thật là khổ sở! Vừa dọn được bụi gai này, vũng lầy khác lại hiện ra. Vừa dẹp xong lỗi này, lỗi khác đã tìm đến. Đúng như câu nói: “Tu là khổ trong lòng một ít” là vậy.