Làm sao thấy lỗi?

Thứ nhất là sám hối

Có những lỗi từ quá khứ xa xưa hoặc những lỗi lầm trong hiện tại mà chúng ta không thể gặp người mình đã gây tổn thương để xin lỗi trực tiếp, thì trong đạo Phật có nghi thức lạy Phật sám hối. Đó là nghi thức kết hợp vừa lễ kính Phật, vừa nêu ra lỗi của mình để bày tỏ sự hối hận trước Phật. Công năng của việc sám hối rất lớn, giúp ta mau nhìn ra lỗi lầm sâu kín từ khi mới chớm khởi, giúp giải bớt nghiệp và tránh được lầm lỗi trong tương lai.

Chư Tổ dạy ta phải sám hối cả những nghiệp từ vô thủy chứ không chỉ là trong kiếp này. Thật sự ta không thể nhớ những sai lầm, những ác nghiệp mình đã phạm trong vài kiếp, vài mươi kiếp trước. Nhưng chư Tổ rất hay, các Ngài đã dạy:

Vãng tích sở tạo chư ác nghiệp

Giai do vô thủy tham sân si

Tùng thân ngữ ý chi sở sanh

Nhất thiết ngã kim giai sám hối.

Nghĩa là, “từ vô lượng kiếp vì tham sân si thúc đẩy mà thân khẩu - ý của con đã gây tạo bao ác nghiệp, nên hôm nay đối trước Phật, con cầu xin được sám hối tất cả”.

Trong câu sám hối tổng quát này ta không nói được một lỗi cụ thể nào cả. Ví dụ, trong kiếp quá khứ ta đã từng đánh chết một người, đó là một lỗi rất cụ thể, nhưng trong bốn câu sám hối này không hề kể ra cái tội xưa kia. Chỉ biết một điều chắc chắn trong vô lượng kiếp trước mình đã phạm nhiều lỗi lầm và cứ sám hối vô số lỗi dù mình không biết. Cứ sám hối vô số những ác nghiệp mình đã gây ra, đó là công hạnh sám hối mà chư Tổ đã dạy. Cứ thành tâm sám hối, ta sẽ thấy điều kỳ diệu xuất hiện.

Điều kỳ diệu thứ nhất là: Trí tuệ sáng ra, giúp ta mau phát hiện lỗi lầm. Chúng ta nhớ lại trường hợp của người Phật tử nhặt được viên kim cương. Cái tham thì ông vượt qua được, nhưng đến cái lỗi kiêu mạn rồi không thấy, phải mất đến ba năm sám hối mới nhận ra. Vì thế, dù chưa phạm sai lầm chúng ta đã phải chuyên cần sám hối, nhờ vậy mà có trí tuệ phát hiện lỗi lầm mình đã phạm. Với những lỗi chưa phạm ta sẽ phát hiện từ khi vừa mới manh nha. Có thấy lỗi rồi mới biết cách để diệt trừ và vượt qua. Nếu không lại giống như lúc trước, vừa thoát được một lỗi này thì lại vướng vào lỗi khác.

Điều kỳ diệu thứ hai là trong tâm linh sâu thẳm, có khi qua những giấc mơ, Phật sẽ gia hộ cho ta: Thấy lại một số ác nghiệp trong tiền kiếp để tập trung sám hối và sám hối cho chính xác. Điều này nghe có vẻ linh thiêng, huyền bí nhưng là có thật.

Ví dụ, có một người xuất gia tu hành tinh tấn và thường chuyên cần lạy Phật sám hối. Một hôm thầy nằm mơ thấy vào đời xưa mình từng là một chiến tướng, trong cơn hiếu chiến đã xông vào làng quê đốt nhà, giết người. Dĩ nhiên trước khi được làm tăng, người này cũng đã phải trả nghiệp thể thảm ở cõi ngạ quỷ, địa ngục, súc sinh, ở những thân phận cực kỳ đau khổ rồi. Nhưng sát nghiệp vẫn chưa sạch. Ngày nay nhờ thành tâm sám hối mà được Phật cho thấy giấc mơ về cái tội đời xưa. Khi tỉnh dậy, biết đó là một trọng nghiệp của mình nên mỗi ngày người này đều thiết tha sám hối:

“Lạy Phật, những kiếp xưa con đã phạm tội sát sinh rất nặng nề. Vì trách nhiệm bảo vệ quê hương mà con phải đi chiến đấu, nhưng trong cơn hiếu thắng, hiếu chiến con đã không kiềm chế được bản thân, đã tràn vào làng quê mà giết người, đốt nhà, gây tạo không biết bao nhiêu tội lỗi. Nay trước Phật đài con xin thành tâm sám hối ác nghiệp sát sinh, đốt nhà, phá hoại và cái tâm hiếu sát của mình. Xin chư Phật từ bi thương xót, chứng minh cho con được thành tâm sám hối. Mong cho tất cả chúng sinh thương yêu lẫn nhau và đừng ai vướng phải nghiệp sát này giống như con nữa”.

Và nhờ tập trung sám hối, xoáy sâu vào cái lỗi chính của mình như vậy mà dứt luôn những nghiệp thừa rơi rớt, ngăn không cho nghiệp đó lặp lại nữa.

Ta nên nhớ, nghiệp thường có khuynh hướng lặp lại. Chẳng hạn, có người từng trộm cắp rồi sau đó bỏ tật xấu này, nhưng vẫn dễ tái phạm. Cũng vậy, người đã từng có máu hiếu sát thì dù đôi lúc tâm tạm lắng, nhưng nếu không sám hối sẽ có lúc lặp lại hành vi giết hại này. Nhờ công năng sám hối, được Phật báo cho cái lỗi ngày xưa qua giấc mơ mà tập trung sám hối, nhờ vậy mà dẹp sạch lỗi lầm trong tâm thức, vĩnh viễn đời đời không bao giờ bước vào con đường hiếu chiến, giết người, đốt nhà nữa. Có thể những lỗi khác vẫn còn nhưng cái lỗi nghiêm trọng đó sẽ không lặp lại. Như vậy, người chân thành sám hối sẽ được cái phước là chư Phật, chư Bồ Tát cho thấy giấc mơ về tiền kiếp để tập trung sám hối một số ác nghiệp. Đó là điều kỳ diệu thứ hai.

Ngày xưa có câu chuyện về hai người cùng quy y, thậm chí đã cùng xuất gia một ngày, cùng thầy Tổ, cùng làm những công đức giống nhau. Nhưng một người thì tu cho đến cuối đời, còn người kia phạm cái lỗi gì đó rồi phải dừng lại giữa đường, từ bỏ cuộc đời tu hành. Vì sao vậy? Bởi một người ngày đêm sám hối những ác nghiệp từ vô thủy, do đó được trí tuệ biết lỗi rất nhanh và nghiệp xấu cũng vơi dần. Trên con đường tu, người này dọn hết lỗi này đến lỗi khác để bước tới. Còn người kia thờ ơ với hạnh sám hối nên không thấy được lỗi một cách tinh tế, sâu sắc, để rồi lầm lỗi cứ tích lũy dần, ác nghiệp cứ chất chống dần cho đến ngày lầm lỗi nặng ập đến, đẩy họ ra khỏi đường tu.

Như thế, nếu không biết lỗi thì không ai có thể tiến tu. Mà để biết lỗi mình rất nhanh, rất sáng thì phải thành tâm, chuyên cần sám hối.

Con nguyện lúc nào cũng nhớ rằng

Tội xưa cần sám hối ăn năn

Để lòng thanh thản theo năm tháng

Nghiệp nhẹ, đường tu bớt khó khăn...

Trường hợp ta đến nơi nào không có chùa, không bàn thờ Phật, hãy hướng lên trời cao và hướng tâm về Phật mà sám hối, nguyện thầm: “Xin chư Phật chứng minh cho con được sám hối những tội nghiệp từ vô lượng kiếp...” Chỉ cần một câu tổng quát như thế, vậy mà cũng thành được cái hạnh sám hối. Còn nếu sẵn bàn thờ Phật nghiêm trang thì hãy đến đảnh lễ Phật, vừa sám hối tổng quát vừa nêu ra từng lỗi cụ thể là tốt nhất, ta sẽ được phước rất lớn. Công hạnh sám hối luôn đưa ta tiến bước trên con đường tu tập tâm linh, bởi nó giúp ta biết lỗi mình một cách nhạy bén và sâu sắc.

Thứ hai là công phu thiền định

Tâm thiền định là nội tâm trong trắng

Áng mây bay không đeo nặng tình riêng

Ánh mặt trời không mây xám che nghiêng

Khắp trời đất là một miền thanh tịnh...

Nếu không có công phu thiền định, ta thường phải nhờ người khác nhắc nhở, nhờ Phật lực gia hộ rồi mới thấy lỗi mình. Còn khi tâm đã lắng yên trong thiền định, mặc dù ta cũng cần thầy bạn sách tấn, cũng nhờ chư Phật độ trì nhưng tự mình vẫn có cái trí tuệ phát hiện ra lỗi rất nhanh, từ khi mới móng khởi.

Như thế, thiền định vừa là con đường đưa đến vô ngã, vừa là lưỡi gươm sắc bén diệt sạch những lỗi lầm trong thẳm sâu tâm thức. Chúng ta đã nói rằng tu hành là đi ngược dốc, mà trên con đường đó đầy rẫy chông gai, hố thẳm, bụi bặm, nhưng có thiền định là ta đã có một lưỡi gươm để quét sạch những chướng ngại trên đường. Vì vậy một khi đã là đệ tử Phật, đã hướng về mục tiêu vô ngã thì ai cũng phải cố gắng tu thiền, dù pháp môn nào cũng cần phải có thiền định.

Dĩ nhiên, việc nhiếp tâm trong thiền định là cả một quá trình rất dài, cần đúng phương pháp, và phải có nhân duyên mới gặp được bậc minh sư chỉ dạy đúng đường. Nếu tu sai sẽ phải gánh chịu rất nhiều hệ lụy khôn lường. Thực tế trên thế giới rất nhiều người giảng dạy về thiền và xưng là thiền sư. Mặc dù ai cũng cho rằng đường lối của mình là đúng, cho rằng mình có sở đắc gì đó để có thể làm thầy người khác, tuy nhiên, không phải ai cũng dạy đúng với con đường của Phật. Chính vì ta không biết con đường nào, vị thầy nào, pháp môn, kỹ thuật nào chính xác nhất, nên hãy thiết tha cầu nguyện Phật gia hộ: “Xin cho con đời đời kiếp kiếp sinh ra đều gặp bậc minh sư, thiện hữu dạy cho con pháp môn thiền chuẩn xác nhất, đúng với ý Phật nhất để con đời đời được đi trong chánh đạo”. Nhờ vậy Phật sẽ cho ta gặp bậc thầy chân chính nhất, dạy thiền cho ta chuẩn xác nhất.

Nhưng khi đã có phương pháp rồi cũng không phải mau chóng mà được định tâm ngay. Con đường này vô cùng vất vả. Nhưng cứ mỗi giờ công phu, mỗi ngày công phu thì cái trí lại sáng dần lên. Ta thấy tâm mình chưa định, nhưng thật sự bên trong trí đã sáng dần, sáng dần, nên giúp ta biết lỗi rất nhanh, cả những lỗi vô cùng vi tế. Chẳng hạn, ba năm đầu ta biết những lỗi thô, mười năm kế tiếp ta biết những lỗi tế hơn, nhưng phải ba mươi năm sau ta mới biết những lỗi thuộc về lỗi của Bồ Tát. Ta nhìn thấu những lỗi mà người khác không thể hình dung nổi vì nó quá sâu xa và có tính hệ thống rất lớn, liên quan đến Phật pháp, quan hệ đến sự tu tập của chúng sinh. Những lỗi rất sâu xa mà người không tu thiền không thể nhìn thấy nổi.

Cũng vì có những lầm lỗi quá sâu xa vi tế như vậy mà không một người nào, không một bậc thánh nào dám vỗ ngực nói rằng mình đã hết sạch lầm lỗi. Với những bậc thánh thật sự, dù từ các vị toát ra vẻ bình an, ung dung tự tại nhưng nếu ta hỏi:

- Thưa thầy, tu như thầy còn lỗi lầm không?

Thì các vị sẽ trả lời rất thành thật:

- Thầy vẫn còn nhiều lỗi lắm con ạ.

Tuy nhiên, đừng lấy tâm phàm phu mà đo lòng bậc thánh. Đừng tưởng lỗi của bậc thánh cũng là ích kỷ hơn thua, tham lam, thù hận,... giống như chúng sinh thường tình. Hiểu về bậc thánh như thế, ta sẽ mang tội rất nặng. Những lỗi đó ta không hiểu mà chỉ bậc thánh mới biết. Khi nào tu tới thánh ta mới thấy những lỗi của bậc thánh là vĩ đại, khủng khiếp biết chừng nào. Thế nên, nói lỗi thuộc về lỗi của Bồ Tát là chúng ta phải hết sức thận trọng. Dù vị đó nhận rằng mình vẫn còn nhiều lỗi, phải hiểu rằng cái lỗi vị đó thấy là lỗi của thánh, của bậc trí tuệ cao siêu, của những bậc đi trên con đường Bồ Tát đạo chứ không phải chuyện hơn thua loạn động của phàm phu tầm thường như chúng ta.