Tại sao không có gì là của ta?

Ở những phần trên chúng ta đã nói về lý thuyết, bây giờ ta sẽ phân tích kỹ lưỡng để thấy tại sao lại không có gì là của mình.

Đầu tiên, tại sao tài sản không phải của ta? Chẳng hạn, ngôi chùa là của thầy trụ trì – lòng người công nhận, pháp luật cũng công nhận như vậy. Nhưng nếu ta phân tích, chia chẻ ra:

- Đất này phải của thầy không?

- Không, của Nhà nước, do Nhà nước quản lý.

- Cái cột này phải của thầy không?

- Không, do Phật tử góp tiền, người thợ xây nên.

- Tượng Phật phải của thầy không?

- Không, cũng do Phật tử cúng dường, và những người thợ điêu khắc đã tạo nên.

Hỏi ra không gì là của thầy cả, và vị thầy phải thấy rõ như vậy, hiểu rằng mình chỉ là người được Phật giao trọng trách giữ gìn ngôi chùa mà thôi.

Còn căn nhà do chính mình bỏ tiền ra mua đất và xây dựng, nó có phải của mình không? Nhìn kỹ lại vẫn không phải của mình. Như với những căn nhà ta được thừa kế từ bố mẹ, rõ ràng nó không phải do mình tạo ra. Mà trước đời bố mẹ mình, truy ngược nguồn gốc ban đầu thì còn nhiều nữa. Có người nói: “Nhà của ai không biết, nhưng tôi bỏ tiền ra mua thì đó là của tôi”. Nhưng khi phân tích số tiền đó ở đâu ra ta mới bất ngờ phát hiện: thật sự tiền của mình cũng không phải của mình.

Ví dụ, ông chủ một xưởng sản xuất sau khi đóng thuế, trả tiền mua nguyên vật liệu, trả lương công nhân thì phần lãi còn lại xem như của ông. Nhưng nếu tính kỹ lại sẽ thấy mồ hôi của bao nhiêu người còn nằm ở trong phần lãi đó. Tại sao vậy? Vì nếu trả lương cho đủ, cho xứng đáng thì số tiền lương này có thể vượt ra cả đồng lời mà ông hưởng. Do đó, tài sản của ông có mồ hôi nước mắt của nhiều người góp vào chứ không phải chỉ riêng ông.

Có người sẽ nghĩ: “Tôi chỉ là nhân viên, không phải chủ, tôi đi làm trong bao nhiêu năm trời mới tích góp đủ tiền mua căn nhà. Nhà là của tôi, tiền tôi làm, lương tôi hưởng”. Nhưng để ta có thể hoàn thành công việc của mình thì bao nhiêu người khác phải phụ với mình. Vào công ty, cái máy ta làm việc là do người trước để lại, cái ghế ta ngồi đã có người sắm cho, dây chuyền công việc cũng do ai đó đã thiết kế... Ta làm được việc, bao nhiêu người khác đã góp công góp sức vào nhưng đôi khi ta không thấy, ta quên đi. Rồi ai nấu cơm, ai giặt giũ, ai chăm sóc sức khỏe cho ta? Tiền lương của người chồng mang về cũng có phần của người vợ trong đó. Nhiều điều khác trên đời cũng đều như vậy, bởi cuộc đời là chằng chịt những sự hỗ tương lẫn nhau. Do đó, đừng ai nghĩ đồng lương mình kiếm được là của mình, thật ra trong đó chứa đựng công lao của rất nhiều người khác nữa. Nhìn vấn đề đến mức độ sâu rồi ta mới được gọi là người có trí trong đạo Phật. Ai không ghi nhận cái công của người, chỉ xem trọng phần đóng góp của mình, nghĩ điều gì cũng là của riêng mình – đó quả là người không trí tuệ.

Bên cạnh đó, cái chấp “của ta” còn khiến con người thật tàn nhẫn. Ví dụ, một người giàu có thích dùng gỗ làm nhà. Ông đã mua hàng trăm khối gỗ để xây căn nhà và rất tự hào về “ngôi nhà toàn bằng gỗ của mình”. Nhưng để có hàng trăm khối gỗ như thế, cả một cánh rừng lớn đã ngã gục. Vô lý nhất là khi ông cho rằng những cây gỗ mình mua về là của mình, hay người cưa gỗ chất lên xe cũng nói: “Cây gỗ của tôi, do tôi khai thác”. Câu nói thật tàn nhẫn. Cây gỗ to lớn, hai ba người ôm không xuể nằm trong rừng là của ai? Chúng có mấy nghìn năm tuổi, hoặc tệ nhất là sáu, bảy trăm năm, thời đó ông cố của ta cũng chưa có mặt. Những cây gỗ được trời đất nuôi dưỡng, mặt trời xoay quanh, không khí ôm ấp, ngọn gió lung lay, những trận mưa rơi xuống, những dòng sông tắm mát, dòng suối chảy qua, những cánh chim đậu trên cành... Sáu, bảy trăm năm, cả nghìn năm trôi qua như vậy, đến ngày hôm nay ta lấy cưa máy cưa ngang qua rồi nói là “của tôi”. Đó là một điều gì rất tàn nhẫn, gian dối.

Phải hiểu rằng từng cây mọc trong rừng là của đất trời, của cả thế giới, và của tất cả chúng sinh, của con ếch, con chim, con rắn, của con beo, con cọp... của cả trái đất này, chứ không riêng gì loài người. Nên khi chúng ta lấy cái máy ra cưa ngang, chất lên xe rồi nói “của tôi” – đó là điều gì hết sức tàn nhẫn, bởi ta đã cướp cái của chung giành riêng về phần mình, cho là của mình.

Nhiều thứ khác trên đời này cũng vậy. Chẳng hạn căn nhà mình đang ở. Căn nhà làm bằng gạch, đá, xi măng, gỗ... Mà những gạch, đá, xi măng, gỗ này lại được lấy từ đất trời, từ đá vôi, đất sét, từ công lao bao nhiêu con người, tất cả gom lại thành nhân duyên cho căn nhà được dựng lên. Nếu từng chất liệu đều được trả về chỗ cũ thì miếng vôi sẽ nằm ngọn núi kia, viên gạch ở lòng đất sét nọ, đất được nhào nặn từ dòng suối, nước trong nền nhà được hút từ lòng sông... Ta mang về rồi nói “của tôi”, nhưng nghiệm cho kỹ thì quả thực đâu phải của mình, mà là của đất trời bao la, của chúng sinh, của tất cả.

Chúng ta phải nghiệm ra được điều này, bằng không, nếu khăng khăng chấp vào cái “của tôi”, ta sẽ thành người ngu si không thể tu hành.

Vì hiểu điều này nên mỗi khi một vị giảng sư được ngợi khen tán thán, lòng vị ấy biết ơn nhưng luôn biết rằng đó không phải là của mình. Chỉ người thiếu trí tuệ mới thấy “miệng tôi nói ra nên bài giảng là của tôi”. Còn người có trí tuệ biết rằng bài giảng đó thật ra là của Phật, nhờ vào nguồn đạo lý Phật dạy mấy nghìn năm trước; nhờ vào những bài học từ vị bổn sư của mình; nhờ huynh đệ đã nhắc nhở sách tấn; nhờ đàn na tín thí đã cúng dường vật thực để mình được no đủ mà giảng; nhờ những người đệ tử xuất gia đã hỗ trợ mình làm việc đạo; nhờ chư Thiên Hộ Pháp đã gia hộ giữ gìn... Nghiệm kỹ rồi mới thấy đúng là không có gì là của mình, chẳng có gì là của ta cả.